SQL Nedir? Temel Veritabanı Sorgulama Dili

SQL Nedir? Temel Veritabanı Sorgulama Dili

SQL, veritabanı yönetimi ve veri analizi alanlarında temel bir araçtır. Veritabanı sistemleri, web uygulamalarının temelini oluşturan verileri düzenli bir şekilde saklar ve erişimini sağlar. Bu sistemlerle etkileşim kurmanın en yaygın ve etkili yolu SQL dilini kullanmaktır. SQL, 1970'lerde IBM tarafından geliştirilen SEQUEL (Structured English Query Language) dilinden türemiştir. Zamanla standartlaşarak ANSI (American National Standards Institute) ve ISO (International Organization for Standardization) tarafından onaylanmış bir dil haline gelmiştir. Bu standartlaşma, farklı veritabanı sistemleri arasında uyumluluğu artırmış ve geliştiricilerin daha geniş bir platformda çalışabilmesini sağlamıştır.

SQL'in temel amacı, veritabanlarında bulunan bilgilere erişmek, bu bilgileri analiz etmek ve raporlamak için gerekli sorguları oluşturmaktır. İlişkisel veritabanları, verileri tablolar halinde depolar ve bu tablolar arasındaki ilişkileri tanımlar. SQL, bu tablolar üzerinde karmaşık işlemler yapmayı mümkün kılar. Örneğin, belirli kriterlere uyan kayıtları çekmek, tabloları birleştirmek, veri eklemek, güncellemek veya silmek gibi işlemler SQL komutlarıyla gerçekleştirilir. Bu dilin gücü, sadece veri çekmekle sınırlı kalmaz; aynı zamanda veritabanı yapısını yönetme, kullanıcı izinlerini belirleme ve veri bütünlüğünü sağlama gibi kritik görevleri de kapsar. Bu nedenle, veritabanı yöneticileri (DBA'lar), veri analistleri ve yazılım geliştiriciler için SQL bilgisi vazgeçilmezdir.

SQL Nasıl Çalışır?

SQL, bir sorgu dili olarak, kullanıcıdan veya uygulamadan gelen komutları alır ve bunları veritabanı yönetim sistemine (DBMS) iletir. DBMS, bu komutları anlar, işler ve veritabanı üzerinde gerekli işlemleri gerçekleştirir. SQL sorgusu, genellikle aşağıdaki adımları izleyerek işlenir:

1. Sorgu Ayrıştırma (Parsing): Kullanıcı veya uygulama tarafından gönderilen SQL komutu, DBMS'nin ayrıştırıcısı tarafından sözdizimi ve anlamsal olarak kontrol edilir. Hatalı bir sözdizimi varsa, hata mesajı döndürülür.
2. Sorgu Optimizasyonu: Ayrıştırılan sorgu, DBMS'nin sorgu iyileştiricisi tarafından analiz edilir. Bu aşamada, sorgunun en verimli şekilde çalıştırılması için en iyi yürütme planı belirlenir. Bu plan, hangi indekslerin kullanılacağı, tabloların hangi sırayla taranacağı gibi kararları içerir. Bu adım, veritabanı performansını doğrudan etkiler ve veritabanı optimizasyonu açısından kritik öneme sahiptir.
3. Sorgu Yürütme: Belirlenen yürütme planı doğrultusunda, sorgu veritabanı motoru tarafından işlenir. Bu aşamada, diskten veri okunması, verilerin işlenmesi ve sonuçların hazırlanması gibi işlemler gerçekleştirilir.
4. Sonuç Döndürme: İşlenen sorgunun sonuçları, kullanıcıya veya uygulamaya geri döndürülür. Bu sonuçlar, bir tablo, bir değer listesi veya bir onay mesajı şeklinde olabilir.

SQL'in altında yatan mimari, genellikle bir istemci-sunucu modeline dayanır. İstemciler (uygulamalar, kullanıcılar) SQL komutlarını sunucuya (veritabanı sunucusu) gönderir. Sunucu, bu komutları alır, işler ve sonuçları istemciye geri gönderir. Veritabanı yönetim sistemleri, bu süreci yönetmek için sofistike algoritmalar ve veri yapıları kullanır. Örneğin, veritabanı indeksleri, sorguların daha hızlı çalışmasını sağlayan özel veri yapılarıdır. Veritabanı önbelleği (cache) de sık kullanılan verilerin disk yerine bellekte tutulmasını sağlayarak performansı artırır. İşlem yönetimi (transaction management) ise, birden fazla işlemin eşzamanlı olarak hatasız bir şekilde yürütülmesini garanti eder.

SQL Türleri ve Komutları

SQL komutları, işlevlerine göre çeşitli kategorilere ayrılır. Bu kategoriler, veritabanı üzerindeki farklı operasyonları temsil eder:

• Veri Tanımlama Dili (DDL - Data Definition Language): Veritabanı şemasını ve nesnelerini tanımlamak için kullanılır.
  • CREATE: Yeni tablolar, veritabanları, indeksler oluşturur.
  • ALTER: Mevcut veritabanı nesnelerinin yapısını değiştirir.
  • DROP: Veritabanı nesnelerini (tablolar, veritabanları vb.) siler.
  • TRUNCATE: Tablodaki tüm verileri siler ancak tablo yapısını korur.
• Veri İşleme Dili (DML - Data Manipulation Language): Veritabanındaki verileri yönetmek için kullanılır.
  • SELECT: Veritabanından veri sorgulamak için kullanılır.
  • INSERT: Tablolara yeni kayıtlar ekler.
  • UPDATE: Mevcut kayıtları günceller.
  • DELETE: Kayıtları siler.
• Veri Kontrol Dili (DCL - Data Control Language): Veritabanı erişimini ve yetkilerini yönetmek için kullanılır.
  • GRANT: Kullanıcılara yetki verir.
  • REVOKE: Kullanıcılardan yetki geri alır.
• İşlem Kontrol Dili (TCL - Transaction Control Language): Veritabanı işlemlerini yönetmek için kullanılır.
  • COMMIT: Yapılan değişiklikleri kalıcı hale getirir.
  • ROLLBACK: Yapılan değişiklikleri geri alır.
  • SAVEPOINT: İşlem içinde bir kurtarma noktası belirler.

Bu kategorilere ek olarak, bazı veritabanı sistemleri kendi özel SQL uzantılarına veya prosedürel dillerine sahip olabilir. Örneğin, PostgreSQL'in PL/pgSQL'i veya MySQL'in stored procedure dilidir. Bu diller, daha karmaşık mantık ve iş akışları oluşturmak için kullanılır.

SQL Uygulama Rehberi

SQL'i pratik olarak kullanmak için temel komutları bilmek ve bunları doğru şekilde uygulamak gerekir. Aşağıda, sık kullanılan bazı operasyonlar için adım adım bir rehber bulunmaktadır:

1. Yeni Bir Veritabanı Oluşturma

1. İşletim sisteminizde veya bir veritabanı yönetim aracında (örneğin, MySQL Command Line Client, PostgreSQL psql, phpMyAdmin) SQL komutlarını girebileceğiniz bir arayüz açın.
2. Aşağıdaki komutu kullanarak yeni bir veritabanı oluşturun (örneğin, `magaza_veritabani` adında):

   CREATE DATABASE magaza_veritabani;

3. Veritabanının başarıyla oluşturulduğunu doğrulamak için veritabanları listesini sorgulayabilirsiniz (komut, kullanılan DBMS'ye göre değişiklik gösterebilir).

2. Yeni Bir Tablo Oluşturma

1. Oluşturduğunuz veritabanını seçin (örneğin, MySQL'de `USE magaza_veritabani;`).
2. Aşağıdaki komutu kullanarak yeni bir tablo oluşturun (örneğin, `urunler` adında ve `id`, `ad`, `fiyat` sütunları ile):

   CREATE TABLE urunler (
       id INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY,
       ad VARCHAR(255) NOT NULL,
       fiyat DECIMAL(10, 2)
   );

   • INT AUTO_INCREMENT PRIMARY KEY: `id` sütununun tam sayı olacağını, otomatik olarak artacağını ve tablonun birincil anahtarı olacağını belirtir.
   • VARCHAR(255) NOT NULL: `ad` sütununun en fazla 255 karakterlik bir metin olacağını ve boş bırakılamayacağını belirtir.
   • DECIMAL(10, 2): `fiyat` sütununun ondalıklı sayı olacağını, toplamda 10 basamak ve ondalık kısmında 2 basamak içereceğini belirtir.

3. Tabloya Veri Ekleme

1. Oluşturduğunuz `urunler` tablosuna veri eklemek için aşağıdaki komutu kullanın:

   INSERT INTO urunler (ad, fiyat) VALUES ('Laptop', 1200.50);
   INSERT INTO urunler (ad, fiyat) VALUES ('Klavye', 75.00);

2. Birden fazla kayıt eklemek için VALUES kısmına virgülle ayrılmış yeni değerler ekleyebilirsiniz.

4. Tablodan Veri Sorgulama

1. `urunler` tablosundaki tüm verileri görmek için aşağıdaki komutu kullanın:

   SELECT * FROM urunler;

2. Sadece belirli sütunları görmek için `*` yerine sütun adlarını belirtin:

   SELECT ad, fiyat FROM urunler;

3. Belirli kriterlere uyan kayıtları filtrelemek için `WHERE` yan tümcesini kullanın (örneğin, fiyatı 1000'den fazla olan ürünler):

   SELECT * FROM urunler WHERE fiyat > 1000;

5. Tablodaki Verileri Güncelleme

1. Belirli bir kaydı güncellemek için `UPDATE` komutunu kullanın (örneğin, "Klavye" ürününün fiyatını 80.00 olarak güncelleme):

   UPDATE urunler SET fiyat = 80.00 WHERE ad = 'Klavye';

2. Eğer `WHERE` yan tümcesi kullanılmazsa, tablodaki tüm kayıtlar güncellenir. Bu nedenle dikkatli olunmalıdır.

6. Tablodan Veri Silme

1. Belirli bir kaydı silmek için `DELETE` komutunu kullanın (örneğin, "Laptop" ürününü silme):

   DELETE FROM urunler WHERE ad = 'Laptop';

2. WHERE yan tümcesi olmadan kullanıldığında, tablodaki tüm kayıtlar silinir.

Sık Yapılan Hatalar ve Çözümleri

SQL kullanırken karşılaşılabilecek bazı yaygın hatalar ve bunların çözüm önerileri şunlardır:

• Sözdizimi Hataları (Syntax Errors): En sık karşılaşılan hatadır. Komutlardaki yazım yanlışları, eksik noktalı virgüller veya yanlış kullanılan anahtar kelimelerden kaynaklanır.
  • Çözüm: Komutları dikkatlice kontrol edin, hata mesajlarını okuyun ve veritabanı sisteminizin sözdizimi kurallarına uyun.
• Veri Tipi Uyuşmazlığı: Bir sütuna, o sütunun veri tipiyle uyumsuz bir değer eklemeye veya güncellemeye çalışmak. Örneğin, sayısal bir alana metin girmek.
  • Çözüm: Veri eklemeden veya güncellemeden önce hedef sütunun veri tipini kontrol edin ve uyumlu bir değer girin.
• `WHERE` Yan Tümcesi Unutulması: `UPDATE` veya `DELETE` komutlarında `WHERE` yan tümcesini kullanmamak, tüm tabloyu etkileyen istenmeyen işlemlere yol açabilir.
  • Çözüm: `UPDATE` ve `DELETE` komutlarını her zaman `WHERE` yan tümcesi ile birlikte kullanarak işlemin hangi kayıtlarda geçerli olacağını net bir şekilde belirtin.
• İzin Hataları (Privilege Errors): Bir kullanıcıya, gerçekleştirmeye çalıştığı işlem için gerekli yetkinin verilmemiş olması.
  • Çözüm: Veritabanı yöneticisi ile iletişime geçerek gerekli yetkileri talep edin veya `GRANT` komutu ile yetkileri ayarlayın.
• Veritabanı Bağlantı Hataları: Uygulamanın veritabanına bağlanamaması. Bu, yanlış bağlantı bilgileri, ağ sorunları veya veritabanı sunucusunun çalışmıyor olmasından kaynaklanabilir.
  • Çözüm: Bağlantı bilgilerini (sunucu adı, kullanıcı adı, şifre, veritabanı adı) kontrol edin, ağ bağlantısını ve veritabanı sunucusunun durumunu doğrulayın.

Teknik Özellikler ve Standartlar

SQL, uluslararası standartlar tarafından belirlenmiş bir dil olsa da, farklı veritabanı yönetim sistemleri (RDBMS) kendi özel özelliklerini ve uzantılarını ekleyebilir. Bu durum, SQL'in evrenselliğini korurken, sistemler arasında küçük farklılıkların oluşmasına neden olur.

• ANSI SQL Standartları: SQL'in temel yapısı ve komutları, ANSI/ISO standartları tarafından tanımlanır. Bu standartlar, dilin temelini oluşturur ve çoğu veritabanı sistemi tarafından desteklenir.
• Veritabanı Özellikleri: Her veritabanı sistemi (MySQL, PostgreSQL, SQL Server, Oracle vb.) kendine özgü fonksiyonlar, veri tipleri ve sözdizimi varyasyonları sunar. Örneğin, PostgreSQL'in gelişmiş veri tipleri ve JSON desteği, MySQL'in farklı depolama motorları (InnoDB, MyISAM) veya SQL Server'ın T-SQL'i gibi.
• Veri Tipleri: Sayısal (INT, DECIMAL), metinsel (VARCHAR, TEXT), tarih/saat (DATE, TIMESTAMP), boolean (BOOLEAN) gibi temel veri tipleri standarttır. Ancak, bu tiplerin hassasiyetleri, uzunlukları ve özel kullanımları sistemlere göre değişebilir.
• İndeksleme: Performans optimizasyonu için kritik öneme sahip olan indeksleme mekanizmaları, farklı sistemlerde farklı algoritmalarla (örneğin, B-tree, Hash) uygulanabilir.
• İşlem Yönetimi (ACID): Atomicity, Consistency, Isolation, Durability (ACID) prensipleri, veritabanı işlemlerinin güvenilirliğini sağlamak için temeldir. İlişkisel veritabanları bu prensipleri desteklemek üzere tasarlanmıştır.

2026 Sektör Verileri ve İstatistikler

Veritabanı teknolojileri ve SQL kullanımı, dijitalleşmenin artmasıyla birlikte sürekli büyüyen bir alandır. Veritabanı sistemlerinin yaygınlığı, modern uygulamaların temelini oluşturmaktadır.

• W3Techs 2026 verilerine göre, web sitelerinin %75'inden fazlası bir veritabanı yönetim sistemi kullanmaktadır. Bu oran, veritabanlarının web altyapısındaki vazgeçilmezliğini göstermektedir.
• Statista 2026 raporuna göre, küresel veritabanı pazarının değeri, bulut tabanlı çözümlerin artan popülaritesiyle birlikte 100 milyar doları aşmıştır.
• Cloudflare Radar 2026 verilerine göre, web trafiğinin büyük bir kısmı dinamik olarak oluşturulan ve veritabanlarına erişen uygulamalardan kaynaklanmaktadır.
• Netcraft 2026 araştırmasına göre, MySQL ve PostgreSQL gibi açık kaynaklı ilişkisel veritabanları, kurumsal düzeyde kullanımda önemli bir pazar payına sahiptir. Özellikle bulut tabanlı hizmetlerde bu veritabanlarının tercih edilme oranı artmaktadır.

İlgili Konular

Veritabanı yönetimi ve performansı hakkında daha fazla bilgi için, Veritabanı Optimizasyonu makalemizi inceleyebilirsiniz. Bu makale, veritabanı sorgularının hızlandırılması ve kaynak kullanımının iyileştirilmesi gibi konuları detaylandırmaktadır.